ماجرای طاعون در روسیه؛ از نگرانی‌ها و ادعاهای گمراه‌کننده تا واقعیت
مرگ مشکوک یکی از کارکنان آزمایشگاهی در مؤسسه تحقیقاتی طاعون در سیبریِ روسیه، گمانه‌زنی‌هایی را درباره وقوع حادثه آزمایشگاهی، ابتلای صدها نفر و گسترش آن در سطح بین‌المللی برانگیخته است، هرچند برخی از این روایت‌های ویروسی گمراه‌کننده‌اند.
به گزارش دیده بان سلامتی و به نقل از ایسنا؛ پس از آنکه یک کارمند آزمایشگاه در یک موسسه تحقیقاتی روسی که به مطالعه طاعون و سایر بیماری‌های عفونی اختصاص دارد، بر اثر ذات‌الریه شدید درگذشت، ده‌ها نفر تحت نظر قرار گرفتند.
این پرونده پزشکی به سرعت موضوع گمانه‌زنی‌های شدیدی در رسانه‌های اجتماعی شد و پُست‌ها و یادداشت‌ها از ابراز ترس و مقایسه با همه‌گیری کووید-۱۹ گرفته تا ادعاهایی در مورد حادثه آزمایشگاهی که اثبات نشده‌اند، بازنشر شدند.
در واکنش به این گمانه‌زنی‌ها و برخی ادعاهای گمراه‌کننده، بخش «بررسی حقایق» در خبرگزاری «دویچه‌وله» چندین مورد از ادعاهای منتشر شده در فضای مجازی را بررسی کرده است.
ادعای اثبات‌نشده حادثه در آزمایشگاه طاعون در بیمارستانِ «ایرکوتسکِ» سیبری
ادعا: کاربری در شبکه اجتماعی «ایکس» (توییتر سابق) به زبان روسی نوشت: برای کسانی که ماجرا را متوجه نشده‌اند می‌گویم «در ایرکوتسک، یک تکنسین، لوله آزمایشگاهِ حاوی ویروس طاعون را شکست و به این بیماری مبتلا شد و چند روز بعد جان باخت. این اتفاق در ۲۵ سپتامبر رخ داد و او تا دوم اکتبر فوت کرده بود. در این فاصله، او صدها نفر را آلوده کرده بود.
این پست که حاوی عکسی از فرد مذکور (کارمند آزمایشگاه) بود، بیش از ۳۲۰ هزار بازدید داشت.
بررسی واقعیت توسط دویچه‌وله: اثبات نشده
هیچ مدرک مستقلی وجود ندارد که نشت عامل بیماری طاعون از «مؤسسه تحقیقاتی ضد طاعون ایرکوتسک» (مربوط به سیبری و خاور دور) را تأیید کند.
در مقابل، «روس‌پوترب‌نادزور» (نهاد نظارت بر سلامت عمومی روسیه) اعلام کرد دو کمیسیونِ مسئولِ بررسیِ پروتکل‌های ایمنی زیستی در این مؤسسه، هیچ‌گونه شواهدی مبنی بر وقوع حادثه‌ای مرتبط با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا نیافته‌اند.
خبرگزاری روسی «تاس» نیز به نقل از این نهاد گزارش داد که در آزمایش‌های انجام‌شده روی کارمندِ فوت‌شده، هیچ‌گونه میکروارگانیسمی مرتبط با فعالیت حرفه‌ای او شناسایی نشده است.
برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی با اشاره به استانداردهای ایمنی در آزمایشگاه‌های دارای سطح بالای مهار زیستی که در آن‌ها استفاده از ظروف شیشه‌ای ممکن است برای کاهش خطر حوادث محدود یا کاملا ممنوع باشد تلاش کرده‌اند ادعای مربوط به شکستن لوله آزمایش را رد کنند.
مؤسسه ایرکوتسک با میکروارگانیسم‌های بسیار بیماری‌زا کار می‌کند از جمله سویه‌هایی که در بالاترین گروه‌های بیماری‌زایی روسیه طبقه‌بندی شده‌اند، مانند «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) که باکتری عامل بیماری طاعون است.
با این حال، دویچه وله نتوانست سطح ایمنی زیستیِ رسما تعیین‌شده برای آزمایشگاه‌های این مؤسسه را به‌طور مستقل تأیید کند. سطح ایمنی زیستی (BSL) یک طبقه‌بندی بین‌المللی است که اقدامات مهارکنندهٔ لازم برای کار با عوامل بیماری‌زای خطرناک را مشخص می‌کند؛ در این دسته‌بندی، سطح BSL-۴ به خطرناک‌ترین عوامل اختصاص دارد.
دویچه وله از «مؤسسه تحقیقاتی مقابله با بیماری‌های واگیردار ایرکوتسک» درخواست کرد تا درباره حادثه ادعاشده و پروتکل‌های ایمنی آزمایشگاهی آن اظهار نظر کند، اما تا زمان انتشار این گزارش، پاسخی دریافت نکرد.
به‌روزرسانی وب‌سایت سازمان جهانی بهداشت ارتباطی با پرونده روسیه ندارد
ادعا: به نظر می‌رسد سازمان جهانی بهداشت درست در همان روزی که کارکن آزمایشگاه ایرکوتسک با علائم (احتمالی) بیماری طاعون در بیمارستان بستری شد، برگه اطلاعات خود درباره این بیماری را به‌روزرسانی کرده است. این ادعا در چندین پست در شبکه اجتماعی «ایکس» (توییتر سابق) مطرح شد و هر یک از آن‌ها به دست هزاران کاربر رسید.
بررسی واقعیت توسط دویچه‌وله: گمراه کننده
سازمان جهانی بهداشت درست در همان روزی که آن کارمند آزمایشگاه روسی بستری شد، برگه اطلاعات خود درباره بیماری طاعون را به‌روزرسانی کرد، اما هیچ مدرکی این دو رویداد را به یکدیگر مرتبط نمی‌کند.
بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، این کارمند آزمایشگاه احتمالا در حدود ۲۵ سپتامبر در معرض باکتری «یرسینیا پستیس» (عامل طاعون) قرار گرفته است. چهار روز بعد، یعنی در ۲۹ سپتامبر، او به دلیل بروز علائم شدید تنفسی در شهر «شلخوف» بستری شد.
سازمان جهانی بهداشت در تاریخ ۲۹ سپتامبر هم‌زمان با انتشار بیانیه‌ای خبری درباره روندهای جهانی بیماری‌های وبا، مننژیت و طاعون، برگه اطلاعات خود در مورد بیماری طاعون را به‌روزرسانی کرد. این به‌روزرسانی بخشی از یک چرخه گسترده‌ترِ انتشار اطلاعات توسط سازمان جهانی بهداشت پیرامون بیماری‌های عفونی بود.
در این گزارش، داده‌های نظارتی جهانی مربوط به سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ ارائه شده و آمده است که یافته‌های آن در جدیدترین شماره «گزارش هفتگی اپیدمیولوژیک» که در ۲۵ سپتامبر منتشر شد، درج شده است.
بنابراین، به نظر می‌رسد هم‌زمانی این دو رویداد تصادفی بوده است. نسخه پیشین برگه اطلاعات سازمان جهانی بهداشت درباره بیماری طاعون که به صورت صفحه‌ای آرشیو شده در دسترس است، تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۲۲ را داشت.
حساب کاربریِ منتشرکنندهٔ این ادعا، در ماه اکتبر نام خود را به عنوانی تغییر داد که القا می‌کند اخبار را به‌صورت زنده از ایرکوتسک گزارش می‌دهد. در توضیحات پروفایل این حساب آمده است که هدف آن ارائهٔ «اطلاعات به‌روز و مستند دربارهٔ نشت آزمایشگاهی در ایرکوتسک» و «آخرین اخبار به محض وقوع و به‌صورت زنده» است. با این حال، اطلاعات پروفایل نشان می‌دهد که این حساب در ماه مه ایجاد شده و در استرالیا مستقر است.
چنین حساب‌هایی می‌توانند به‌سرعت در جریان رویدادهای خبری فوری پدیدار شوند و ضمن انتشار اطلاعات تأییدنشده، خود را به عنوان منابع محلی یا تخصصی معرفی کنند.
ویدئوی قدیمی که به‌اشتباه به ادعاهای اخیر درباره شیوع طاعون در روسیه نسبت داده شده است
ادعا: هم‌زمان با گسترش اخبار مربوط به طاعون، برخی ویدیوهای قدیمی با تغییر کاربری مجدداً منتشر می‌شوند که این امر به گسترش اطلاعات نادرست دامن می‌زند. در یکی از این ویدیوها که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر شده، کاربری مدعی شده است که طاعون به سایر نقاط روسیه نیز سرایت کرده است.
متن روسیِ همراه این ویدیو چنین است: «طاعون در سراسر روسیه پیش می‌رود.»
بررسی واقعیت توسط دویچه‌وله: گمراه کننده
این ویدیو قدیمی است و ارتباطی با تحولات جاری در ایرکوتسک ندارد. جستجوی معکوس تصویر نشان می‌دهد که این ویدیو نخستین بار در ۳۱ اوت سال جاری منتشر شده و ادعا شده بود که مربوط به جمهوری کاباردینو-بالکاریای روسیه است؛ مقصدی گردشگری که حدود ۶۰۰۰ کیلومتر با ایرکوتسک فاصله دارد.
این ویدیوی قدیمی در اینستاگرام بیش از ۱.۷ میلیون بار دیده شده است. همین ویدیو در تلگرام نیز منتشر شد.
خبرگزاری روسی «تاس» در ۳۱ اوت گزارش داد که عامل بیماری طاعون در سنجاب‌های محلی شناسایی شده و آن منطقه به روی گردشگران بسته شده است.
در این ویدیو، صدای فردی شنیده می‌شود که به زبان روسی می‌گوید: اینجا در محل خروجی از جاده آسفالت به سمت «سربریانی ایستوچنیک» است.
سربریانی ایستوچنیک یا «چشمه نقره‌ای»، چشمه‌ای است که در منطقه «جیلی-سو» در جمهوری «کاباردینو-بالکاریا» واقع شده است.
وضعیت در منطقه ایرکوتسک همچنان در دست بررسی است اما هیچ گزارش تأییدشده‌ای مبنی بر شیوع طاعون در روسیه وجود ندارد. مقامات بهداشتی پس از مرگ آن کارمند آزمایشگاه، تدابیر احتیاطی را به اجرا گذاشته‌اند و گفته می‌شود که انجام آزمایش‌ها در جریان است.
جزئیاتی از زبان کارشناس سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در واکنش به این اخبار و ادعاها امروز (سه‌شنبه) اعلام کرد در پی انتشار گزارش‌هایی مبنی بر احتمال مرگ یک کارمند آزمایشگاه بر اثر طاعون ریوی در منطقه «ایرکوتسکِ» سیبری در روسیه، شرایط را به دقت زیر نظر دارد.
«کریستین لیندمایر» سخنگوی سازمان جهانی بهداشت در یک نشست خبری در ژنو اعلام کرد مقامات روسیه به درخواست سازمان جهانی بهداشت برای دریافت اطلاعات، پاسخ داده و بیانیه پیشین مبنی بر اینکه مسکو هنوز از طریق مجاری «مقررات بین‌المللی بهداشت» (IHR) پاسخی رسمی نداده است را به‌روزرسانی کردند.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده توسط مقامات روسیه، پس از شناسایی یک مورد ذات‌الریه اکتسابی در جامعه (غیربیمارستانی) در یکی از کارکنان «موسسه تحقیقات علمی ضد طاعون سیبری و خاور دور» در ایرکوتسک، یک بررسی همه‌گیرشناسی انجام شد.
لیندمایر در حالی که متن پاسخ روسیه را می‌خواند، گفت: این بیماری در ابتدا به شکل یک عفونت ویروسی حاد و معمول دستگاه تنفسی بروز کرد.
او افزود: بر اساس نتایج آزمایش‌ها، هیچ‌گونه عامل بیماری‌زای مربوط به بیماری‌های عفونی خطرناک در میان افراد در تماس با بیمار شناسایی نشد.
سازمان جهانی بهداشت در تاریخ ۳ اکتبر با مقامات روسیه تماس گرفته و ضمن درخواست اطلاعات، پیشنهاد همکاری و پشتیبانی ارائه کرده بود.
به گزارش آناتولی، لیندمایر گفت: بر اساس اطلاعات غیررسمی موجود، به نظر می‌رسد خطر تهدیدکننده سلامت عمومی برای جمعیت عادی، پایین باشد.
ارزیابی اولیه، سطح این خطر را برای ایرکوتسک «متوسط تا پایین»، برای کل روسیه «پایین» و برای منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت «بسیار پایین» تعیین کرده است.
